03/04/2018

Drieluik over het begrip leercultuur deel 3: the end of wordt vervolgd?

Het begrip leercultuur is immers steeds meer in zwang geraakt, eerst binnen het bedrijfsleven (zie deel 1[ii] van dit drieluik. Ik verwonderde me hierin over waarom de bewindslieden Bussemaker (Onderwijs) en Asscher (Sociale Zaken en Arbeidsmarkt) in 2014 opriepen tot zo’n relatief vaag en schimmig begrip[iii]. Een opmerkelijke zaak, want een leven lang leren was in Nederland tot dan toe immers altijd meer bij woorden dan bij daden gebleven. In deel 2 van het drieluik[iv] ging ik in op de vraag waar die belangstelling voor leercultuur nu eigenlijk om gaat: een leerklimaat waar werkgevers en werknemers gemotiveerd en flexibel zijn om te leren en dienovereenkomstig te investeren in zichzelf om hun kennis en vaardigheden op koers te houden. De verwijzingen naar de kracht van zogenaamde lerende organisaties enerzijds en de voorbeelden uit Scandinavië anderzijds leiden echter helaas vooral tot wishful thinking. En nu bij in deel 3 lijkt met het verschijnen van het eerdere genoemde SER-advies een selffulfilling prophecy voltooid: we zitten definitief vast aan het begrip leercultuur gekoppeld aan en ingebed in loopbaanontwikkeling en de SER wil dit groots onderstrepen met de invoering van een ontwikkelrekening voor de bekostiging van post initiële ontwikkeling. Als deze nieuwe positieve leercultuur echter vooral gebaseerd is op vage aannames en uit zijn verband gerukte conclusies dan is het van belang om na te gaan of er betere aanknopingspunten ter onderbouwing te vinden zijn. En die zijn er. We hoeven alleen maar bij onze buren te rade te gaan. Zowel Duitsland als Groot-Brittannië hebben een rijke geschiedenis op dit punt.
In Duitsland draait alles om het begrip Bildung (van Althochdeutsch bildunga‚ Schöpfung, Bildnis, Gestalt‘), een begrip dat bij ons binnen het denken over een leven lang leren met het inruilen van de term “vormings- en ontwikkelingswerk” voor “(basis)educatie” verloren is gegaan. Het bildungsbegrip maakt momenteel echter weer een lichte revival door dankzij de aanbeveling van de Onderwijsraad om Bildung weer in het onderwijs op te nemen, maar ook door minder opvallende zaken als de oprichting van de Bildung Academie en het tv-programma Het Filosofisch Kwintet[v]. Helaas gaat deze revival gepaard met nogal nostalgische en conservatief geweeklaag over de teloorgang van de cultuur (met een hoofletter C wel te verstaan) en de verminderde aandacht voor het lezen van literatuur. Maar dit even terzijde. Bildung kent een lange en rijke traditie en dan heb je natuurlijk ook wel eens dwaalwegen.
De term Bildung werd ooit in de Duitse taal geïntroduceerd door de middeleeuwse theoloog en filosoof Meister Eckhart. [2] Hij betekende voor hem "leren van rust" en werd beschouwd als een "Godszaak", "opdat de mens kan worden gevormd als God". Onderwijs was voor hem dus een werkwijze waarover je als individu geen controle hebt: het is niet de taak van de mensen om te vormen. Van Eckhart loopt er een lijn via Gutenberg (1397 -1468), de vermeende uitvinder van de boekdrukkunst (1447) en onze eigen Erasmus (1466-1536) die ter leeringhe ende vermaeck meer dan 100 boeken schreef, naar de Verlichtingsfilosoof Immanuel Kant (1724-1804). Er vond een ware omwenteling plaats: de mens is niet meer (alleen) een schepsel van God, maar van zichzelf: zo kwam zelfonderricht centraal te staan. Met de Verlichting was er sprake van een "educatieve boost, de opkomst de antropologie als wetenschapsleer van de mens en de pedagogie als herdefinitie van het traditionele onderwijsconcept. Uiteindelijk komen we dan uit bij de Duitse geleerde en diplomaat Wilhelm von Humboldt (1767-1835), die vaak als ware grondlegger van het bildungsbegrip gezien wordt. Hij stichtte door heel Duitsland gymnasia. Voor hem was Bildung zowel een humanistisch als politiek ideaal: hij streefde naar een algemene ontplooiing van alle menselijke kwaliteiten. Dus niet alleen de verwerving van algemene kennis maar ook het ontwikkelen van vermogens tot moreel oordelen en kritisch denken.
Mooi allemaal, zo’n geschiedenis die staat als een huis, maar wat betekent dit nu voor de onderbouwing van een prikkelende en uitdagende leercultuur? De betekenis van Bildung gaat veel verder dan het begrip educatie. Het is een complex begrip dat zich maar moeilijk laat vertalen. Meestal wordt het gemakshalve onvertaald gelaten of anders aangeduid met “zelfontplooiing” of het in onbruik geraakte begrip “vorming”. Toch komt deze term er het dichtste bij. Bildung is in tegenstelling tot onderwijs en educatie een actief begrip. De term verwijst naar vorm geven, iets maken, iets creëren, iets verbeelden of uitbeelden. Bildung onderga je niet, bilden doe je. Je wordt niet gevormd, je vormt jezelf. Het is een proces van toe-eigening: toegang krijgen of jezelf toegang verschaffen tot kennis, inzichten en vaardigheden die in eerste instantie buiten je liggen. Een houding ontwikkelen tegenover de wereld om je heen. Het gaat om het creëren van een persoonlijke en sociaal-culturele identiteit, een levenssamenhang. Het vormt de basis van modernere begrippen als communicatieve zelfsturing[vi] en self-directive learning, dat is de link met de hedendaagse leercultuur. Jezelf actief kennis of vaardigheden toe-eigenen en zo jezelf vormen. Invloed uitoefenen op maatschappelijke veranderingen, je lot in eigen handen nemen en de regie over het eigen leven voeren. Bildung is niet alleen een zaak van paternalistische volksverheffing (wat het ongetwijfeld ook is geweest),maar leidt primair tot groter zelfvertrouwen, meer zelfbewustzijn en empowerment en is juist daardoor ook nauw verbonden met diverse emancipatiebewegingen. Bildung leidt impliciet ook tot politisering in de positieve zin van het woord: leren hoe netwerken aan te spreken, politieke organisaties en media gebruiken en anderen mobiliseren. In zo’n leercultuur wordt leren onlosmakelijk verbonden met participeren. Daarmee maakt Bildung de leercultuur ook breder en veelomvattender dan “leren en ontwikkelen tijdens de loopbaan”. Het gaat niet alleen om werknemer- en ondernemersvaardigheden, het gaat om levensvaardigheden. Ook dat dient een direct economisch belang, zoals Kishore Mahbuni, hoogleraar in Singapore, één van ’s werelds snel groeiende economieën opmerkt[vii]: “We moeten leren om elke vaste aanname onderwerp van onderzoek te maken, we moeten leren omgaan met complexiteit en onzekerheid. Hoe kunnen we ons hierop voorbereiden? Het antwoord hierop is western liberal arts education.” Bildung dus. Hier wegbezuinigd, maar hot in Singapore en omgeving!
Het verwijt dat de Bildungsrevival alleen maar terug wil naar een tijd die achter ons ligt en die depolitiserend werkt, zoals Marli Huijer[viii] meent, is nogal betrekkelijk en vooral ingegeven doordat het soms parallel gaat met uitingen van (misplaatst) cultuurpessimisme. Bildung lokt juist discussie en kritische reflectie uit. Is dus prikkelend en uitdagend. Precies waar de SER op doelt. Bildung gaat ook niet vanzelf, het is werk-in-uitvoering: nieuwe vormen van leren integreren, zoals zelfstudie en online leren, social media gebruiken, bloggen en vloggen. De schriftuur mag dan een belangrijke rode lijn zijn die door het Bildungsconcept heenloopt[ix], maar omgaan met de media, het interpreteren van beelden en analyseren, selecteren en organiseren van grote hoeveelheden informatie, kortom oefeningen in anders kijken [x] horen daar tegenwoordig ook heel nadrukkelijk bij. Bildung anno 2017 daagt ons uit beeldend vermogen te koppelen aan kritische beeldanalyse en betekenisgeving. Dan onze Brexit broeders en zusters. Groot-Brittannië is diametraal anders dan Duitsland, geen lange geschiedenis van denkers, maar een doelgerichte aanpak. Britten zijn geen conceptualisten, het zijn pragmatisten en doeners. Waar de Duitsers altijd eerst een theoretische concept lijken te hebben, beginnen de Britten meestal heel praktisch met een stap-voor-stap-benadering, die altijd actiegericht is. In 2009 publiceerde het toenmalige Department for Innovation, Universities and Skills de beleidsnotitie “The Learning Revolution”[xi], een niet-aflatend pleidooi voor informele volwasseneneducatie. Men bespeurde “a groundswell of people and communities creating and organising learning opportunities for themselves” en maakte zich terecht zorgen over een grotere tweedeling tussen hoger opgeleiden, die zelf hun weg wel vinden, en de lager opgeleiden, die hieraan niet op eigen kracht mee kunnen doen. Het betreft een door meer ministeries gedragen initiatief om samen bibliotheken, musea, kunst en sport, omroepen, maatschappelijke organisaties, gezondheidscentra, online communities, hogescholen, universiteiten en scholen leren in al zijn vele gedaanten te stimuleren. Je zou willen dat wij eens zo’n beleidsnotitie kregen: niet de mate waarin informeel leren de ontwikkeling van werknemersvaardigheden ondersteunt staat centraal, maar “een kaleidoscoop van part-time, niet-beroepsgericht leren, waar het niet primair er omgaat een kwalificatie te behalen. Mensen participeren voor hun plezier en worden gedreven door het verlangen persoonlijk intellectuele, creatieve en fysieke behoeften te bevredigen”. Er moeten sterke en gevarieerde coalities van organisaties gesmeed worden om, jawel, een leercultuur te bouwen, die volwassenen – en met name de lager opgeleiden - nieuwe kansen biedt. Ze doen dat bijvoorbeeld door zoveel mogelijk instellingen en organisaties een belofte te laten vast te leggen over hoe zij heel concreet het leren van volwassenen stimuleren en faciliteren (a pledge for learning). Een jaar later hadden 4500 organisaties hier gehoor aan gegeven. Een tweede bouwsteen van de leercultuur is de ondersteuning van een Festival van het Leren. Het festival organiseerde een breed scala aan evenementen (2500), waaraan zo’n 200.000 mensen deelnamen en ging vergezeld van een nationale campagne om de voordelen van informeel leren voor individuen, organisaties en de samenleving te bevorderen: 300 persberichten en 1,1 miljoen Britse ponden aan advertentiekosten. De derde bouwsteen bestond uit een open space for learning, www.schoolofeverything.com (link is external), waarop organisaties, lerenden en begeleiders hun leeractiviteiten zichtbaar en bekend kunnen maken. De vierde en laatste bouwsteen wordt gevormd door een transformatiefonds van een £ 20 miljoen om nieuwe creatieve benaderingen te ontwikkelen en barrières te slechten om lager opgeleiden te bereiken. Het geld voor dit fonds komt vanuit verschillende bronnen, zowel van de overheid als van loterijen. Het zou mooi zijn als de nieuwe regering niet alleen het SER-advies ter harte neemt, maar ook nog eens even goed naar onze ooster- en westerburen kijkt. De invoering van een ontwikkelrekening is op zich een aardige gedachte, maar ook wel erg individueel gericht en het is vooralsnog totaal onduidelijk wie bepaalt hoe het bedrag wat er op komt te staan besteed mag worden. Als het alleen maar je loopbaan ten goede mag komen, wie gaat dan bepalen wat er goed is voor jouw loopbaan. Jijzelf? Je werkgever? De overheid? Kortom, met het advies van de SER komt er iets meer van een leercultuur in zicht, maar er dienen zich al weer nieuwe vragen aan en het laatste woord is hierover zeker nog niet gezegd. Wordt ooit vervolgd.
[i] SER, Leren en ontwikkelen tijdens de loopbaan, 2017
[ii] Jumbo Klercq, https://ec.europa.eu/epale/nl/blog/drieluik-over-het-begrip-leercultuur
[iii] OCW/SZW, Kamerbrief Leven Lang Leren, 2014; OCW/SZW, Kamerbrief voortgang leven lang leren, 2015
[iv] Jumbo Klercq, https://ec.europa.eu/epale/nl/blog/drieluik-over-het-begrip-leercultuur-deel-2-de-zoektocht
[v] Jumbo Klercq, Bildung en de school van de toekomst https://ec.europa.eu/epale/nl/node/15005
[vi] Arnold Cornelis, De logica van het gevoel, 1998
[vii] Sander Pley, Wij willen Bildung, wij willen Bildung, in: Vrij Nederland 2012
[viii] Marli Huijer, Bildung, de tandeloze tijger, in: Trouw, 2015
[ix] Peter Sloterdijk, De verschrikkelijke kinderen van de nieuwe tijd, 2015
[x] Jumbo Klercq, https://ec.europa.eu/epale/nl/blog/beeldtaal-beelddenken-en-bildung
[xi] Uk Department for Innovation, Universiteis and Skills, The Learning Revolution, 2009 Deze blog is in 2017 gepubliceerd op EPALE https://ec.europa.eu/epale/nl/blog/drieluik-over-het-begrip-leercultuur-deel-3-end-wordt-vervolgd

Jumbo Klercq President

A lifelong learning expert, philosopher, consultant and entrepreneur in education. Owner of the Elephant Learning in Diversity, a small business, developing and supporting several educational projects.

    Leave a comment